11 November: Kitar Semula Bukan Lagi Pilihan, Tetapi Tanggungjawab Negara

Setiap tahun pada 11 November, Malaysia menyambut Hari Kitar Semula Kebangsaan sebagai satu usaha berterusan untuk membudayakan amalan 3R iaitu Reduce (Kurangkan), Reuse (Guna Semula) dan Recycle (Kitar Semula). Sambutan yang bermula hasil persetujuan Jawatankuasa Kabinet pada tahun 2000 ini bukan sekadar acara tahunan, tetapi menjadi platform penting untuk mengingatkan rakyat bahawa pengurusan sisa pepejal merupakan tanggungjawab bersama. Dalam era pembangunan pesat, urbanisasi dan peningkatan penggunaan bahan pakai buang, kitar semula kini tidak lagi boleh dilihat sebagai pilihan gaya hidup, sebaliknya satu keperluan bagi menjamin kelestarian alam sekitar dan kesejahteraan generasi akan datang.

Malaysia kini menghasilkan kira-kira 38,000 hingga 39,000 tan sisa pepejal setiap hari. Jumlah ini terus meningkat sejajar dengan pertumbuhan penduduk dan aktiviti ekonomi negara. Apa yang membimbangkan ialah sebahagian besar sisa tersebut terdiri daripada bahan yang sebenarnya boleh dikitar semula seperti kertas, plastik, logam dan kaca. Malah, sisa makanan masih menjadi komponen terbesar di tapak pelupusan, diikuti plastik dan kertas. Keadaan ini menunjukkan bahawa masyarakat masih belum mengamalkan pengasingan sisa secara menyeluruh di punca, walaupun pelbagai kempen kesedaran telah dilaksanakan sejak lebih dua dekad lalu.

Namun demikian, terdapat perkembangan yang memberangsangkan. Kadar kitar semula kebangsaan telah meningkat dengan ketara daripada sekitar lima peratus pada tahun 2005 kepada hampir 38 peratus pada tahun 2024. Peningkatan ini menunjukkan pelbagai usaha kerajaan, pihak berkuasa tempatan, institusi pendidikan, sektor swasta dan pertubuhan bukan kerajaan mula membuahkan hasil. Program seperti Trash to Cash, pusat kitar semula pandu lalu, Reverse Vending Machine (RVM) dan pertandingan kitar semula sekolah berjaya menarik penyertaan masyarakat melalui pendekatan yang lebih praktikal dan memberi insentif.

Walau bagaimanapun, persoalan utama yang perlu ditanya sempena Hari Kitar Semula Kebangsaan ialah sejauh mana kempen yang dijalankan benar-benar berjaya mengubah tingkah laku masyarakat? Hakikatnya, ramai rakyat Malaysia masih melihat kitar semula sebagai aktiviti sampingan dan bukannya amalan harian. Pengasingan sisa di rumah masih rendah dan banyak bahan yang berpotensi untuk dikitar semula tercemar akibat dicampurkan dengan sisa makanan. Situasi ini menyebabkan kos pemprosesan meningkat dan mengurangkan nilai bahan berkenaan.

Dalam konteks ini, cabaran yang lebih besar ialah pengurangan penggunaan plastik sekali guna. Malaysia telah memperkenalkan Pelan Hala Tuju Ke Arah Sifar Plastik Sekali Guna 2018-2030 dan Peta Jalan Kelestarian Plastik Malaysia 2021-2030. Kedua-dua dokumen ini menggariskan sasaran berani untuk menghapuskan penggunaan plastik sekali guna secara berperingkat menjelang tahun 2030. Antara langkah yang telah dilaksanakan ialah caj penggunaan beg plastik, kempen “Tiada Penyedut Minuman”, pengenalan bahan pembungkusan biodegradasi dan pelaksanaan Peluasan Tanggungjawab Pengeluar (EPR).

Kemajuan dapat dilihat apabila semakin banyak negeri melaksanakan larangan penggunaan beg plastik sekali guna dan menggalakkan penggunaan beg guna semula. Namun, sasaran sifar plastik sekali guna menjelang 2030 masih memerlukan komitmen yang lebih besar daripada pengguna, industri dan kerajaan. Selagi masyarakat terus bergantung kepada budaya membeli makanan bungkus, penghantaran makanan dalam talian dan pembungkusan berlebihan, jumlah plastik yang memasuki sistem pelupusan akan kekal tinggi.

Golongan institusi pengajian tinggi turut memainkan peranan penting dalam transformasi ini. Universiti Putra Malaysia (UPM), misalnya, melalui kerjasama strategik dengan Coca-Cola dan program R2C (Recycle to Cycle), telah memperlihatkan bagaimana amalan kitar semula boleh dijadikan sebahagian daripada budaya kampus. Program seperti ini bukan sahaja berjaya mengurangkan jumlah sisa yang dihantar ke tapak pelupusan, malah mendidik mahasiswa tentang konsep ekonomi kitaran, iaitu sisa bukan lagi dianggap sebagai sampah tetapi sebagai sumber yang mempunyai nilai ekonomi. Pendekatan sedemikian wajar diperluaskan ke sekolah, universiti dan komuniti setempat di seluruh negara.

Sambutan Hari Kitar Semula Kebangsaan tahun ini harus dijadikan titik muhasabah nasional. Kejayaan sebenar bukan diukur melalui jumlah program atau kempen yang dianjurkan, tetapi melalui perubahan sikap dan amalan masyarakat. Jika setiap rakyat Malaysia mampu mengasingkan sisa di rumah, mengurangkan penggunaan plastik sekali guna dan menyokong produk mesra alam, negara akan lebih hampir mencapai sasaran ekonomi kitaran dan sifar plastik sekali guna menjelang tahun 2030. Kitar semula sebenarnya bukan sekadar tentang mengurus sampah, tetapi tentang membentuk tamadun yang lebih bertanggungjawab terhadap alam sekitar.