Akidah umat Islam tidak boleh dibiarkan terdedah kepada kekeliruan atas nama kebebasan akademik, tasawuf tinggi, falsafah ataupun pemikiran kerohanian.
Kerajaan harus bersungguh-sungguh menangani sebarang ajaran yang boleh mengaburkan perbezaan antara Allah sebagai Khaliq dengan manusia dan alam sebagai makhluk. Apabila sesuatu pemikiran menyentuh asas tauhid, ia tidak lagi boleh dianggap sekadar perbezaan intelektual yang tidak mempunyai kesan kepada masyarakat.
Antara perkara yang perlu diberikan perhatian ialah penyebaran sebahagian pemikiran metafizik yang dikaitkan dengan Muhyiddin Ibn ‘Arabi dan tradisi tasawuf falsafi yang berkembang selepasnya.
Ibn ‘Arabi ialah tokoh yang diperdebatkan secara panjang dalam sejarah Islam. Sebahagian ulama mempertahankan dan mentakwil ungkapan beliau, sementara sebahagian yang lain memberikan kritikan keras terhadap beberapa konsep yang dikaitkan dengannya.
Justeru, kerajaan tidak perlu menghukum seseorang hanya kerana membaca Ibn ‘Arabi.
Tetapi kerajaan wajib mengambil serius apabila sesuatu konsep yang boleh mengelirukan tauhid mula diajarkan kepada orang awam sebagai kebenaran agama tanpa penjelasan dan semakan ilmiah yang mencukupi.
Tauhid Tidak Boleh Menjadi Bahan Eksperimen
Asas Islam sangat jelas.
Allah ialah Pencipta.
Manusia ialah makhluk.
Alam ialah makhluk.
Tidak ada sesuatu pun yang menyerupai Allah.
Allah berfirman:
“Tidak ada sesuatu pun yang serupa dengan-Nya.”
Prinsip ini mesti menjadi garis merah dalam setiap pengajian akidah.
Jika sesuatu pengajaran akhirnya menyebabkan masyarakat memahami bahawa Tuhan dan makhluk pada hakikatnya satu, bahawa manusia merupakan manifestasi Tuhan atau bahawa perbezaan antara Khaliq dan makhluk hanyalah pada pandangan zahir, maka perkara tersebut mesti diperiksa dengan serius.
Istilah seperti wahdat al-wujud, tajalli, fana, baqa, hakikat Muhammadiyyah dan insan kamil bukan istilah yang boleh dilemparkan kepada masyarakat awam sesuka hati.
Ia mempunyai sejarah intelektual yang panjang dan tafsiran yang berbeza-beza.
Salah faham terhadap satu ayat sahaja boleh merosakkan pemahaman seseorang mengenai ketuhanan.
Pensyarah dan Penceramah Bukan Sekadar Individu
Apabila seseorang mengajar di universiti, dia mempunyai autoriti akademik.
Apabila seseorang mengajar di masjid, dia mempunyai autoriti agama.
Mahasiswa dan masyarakat biasanya beranggapan bahawa orang yang berdiri di hadapan mereka telah diperiksa oleh institusi.
Sebab itu tanggungjawab kerajaan jauh lebih besar.
Tidak memadai seseorang mempunyai ijazah tinggi atau gelaran akademik.
Bagi mereka yang mengajar akidah, tasawuf, falsafah Islam dan bidang berkaitan ketuhanan, pihak berkuasa perlu memastikan bahawa mereka benar-benar memahami disiplin tersebut dan tidak menggunakan pentas universiti atau masjid untuk menyebarkan pegangan peribadi sebagai ajaran Islam yang muktamad.
Latar Belakang Akademik Perlu Dinilai, Tetapi Bukan Untuk Memburu Individu
Setiap pensyarah agama, guru agama dan penceramah masjid yang diberikan autoriti awam sewajarnya melalui proses penilaian profesional.
Namun “siasatan latar belakang” tidak boleh bermaksud mencari siapa guru seseorang, kitab apa pernah dibaca atau aliran apa yang pernah dikaji lalu terus menghukumnya.
Yang lebih penting ialah rekod akademiknya, karya yang ditulis, kandungan kuliah, silibus yang digunakan, kenyataan awam serta cara konsep agama diterangkan kepada masyarakat.
Seseorang boleh membaca Ibn ‘Arabi sebagai bahan kajian sejarah pemikiran.
Itu tidak menjadikannya pengikut Ibn ‘Arabi.
Sebaliknya seseorang mungkin tidak pernah menyebut nama Ibn ‘Arabi tetapi mengajarkan konsep ketuhanan yang sama bermasalahnya.
Justeru kerajaan mesti menilai isi ajaran, bukan sekadar label seseorang.
JAKIM dan Pihak Berkuasa Agama Perlu Membina Mekanisme Semakan
Malaysia memerlukan mekanisme yang lebih sistematik dalam perkara ini.
JAKIM bersama jabatan mufti negeri, jabatan agama, universiti Islam dan pakar akidah boleh membangunkan satu kerangka semakan nasional terhadap pengajaran yang menyentuh perkara asas akidah.
Kerangka tersebut boleh merangkumi:
Semakan kelayakan pengajar
Seseorang yang mengajar akidah dan tasawuf lanjutan mesti mempunyai kepakaran yang sesuai dalam bidang tersebut.
Semakan silibus
Kursus yang membincangkan tasawuf falsafi, falsafah ketuhanan atau metafizik Islam perlu menunjukkan dengan jelas pandangan-pandangan berbeza dalam tradisi Islam.
Panel pakar akidah
Aduan terhadap sesuatu pengajaran tidak boleh diputuskan oleh pentadbir semata-mata. Ia mesti dinilai oleh sarjana yang memahami ilmu kalam, tasawuf, falsafah, tafsir dan hadis.
Penilaian rakaman penuh
Potongan video beberapa saat tidak boleh dijadikan bukti muktamad. Rakaman penuh dan konteks pengajaran perlu dinilai.
Hak memberikan penjelasan
Pensyarah atau penceramah yang dipersoalkan perlu diberikan peluang menjelaskan maksud sebenar kenyataannya.
Pembetulan sebelum hukuman
Jika masalah berpunca daripada bahasa yang tidak tepat atau kelemahan penerangan, pembetulan dan latihan boleh dilakukan terlebih dahulu.
Tindakan tegas terhadap penyebaran yang disengajakan
Jika selepas diberikan penjelasan seseorang tetap menyebarkan ajaran yang telah diputuskan bercanggah dengan garis akidah yang berkuat kuasa, pihak berautoriti mempunyai asas untuk menyemak semula kelayakan atau tauliahnya.
Sistem Tauliah Masjid Perlu Lebih Daripada Pemeriksaan Sijil
Tauliah mengajar agama bukan sekadar lesen pentadbiran.
Ia merupakan amanah.
Pihak berkuasa agama negeri perlu melihat bukan sahaja kelulusan tetapi juga bidang kepakaran seseorang.
Seorang pakar fiqh tidak semestinya pakar metafizik.
Seorang pakar bahasa Arab tidak semestinya mempunyai kepakaran dalam akidah.
Begitu juga seseorang yang mendalami tasawuf tidak semestinya mempunyai kemampuan menjelaskan perbahasan metafizik yang sangat halus kepada masyarakat awam.
Tauliah boleh diberikan mengikut kategori kepakaran.
Penceramah yang mempunyai tauliah fiqh tidak semestinya secara automatik dibenarkan mengajar persoalan metafizik ketuhanan yang kompleks.
Ini bukan sekatan ilmu.
Ini ialah tatakelola ilmu.
Universiti Awam Juga Mempunyai Tanggungjawab
Universiti tidak boleh menggunakan alasan kebebasan akademik untuk mengabaikan tanggungjawab terhadap mutu ilmu.
Kebebasan akademik bermaksud seseorang boleh mengkaji sesuatu pandangan, menganalisisnya, membandingkannya dan mengkritiknya secara ilmiah.
Ia bukan bermaksud seorang pensyarah bebas menjadikan kelas sebagai tempat merekrut pengikut kepada pegangan peribadinya.
Jika Ibn ‘Arabi dibincangkan dalam universiti, mahasiswa perlu didedahkan kepada keseluruhan perbahasan.
Baca hujah pendukung.
Baca kritikan ulama.
Baca sumber asal.
Baca sejarah istilah.
Baca perbezaan antara tasawuf akhlak dengan tasawuf falsafi.
Kemudian biarkan mahasiswa memahami persoalan itu dengan ilmu.
Universiti sepatutnya menghasilkan manusia yang mampu berfikir, bukan pengikut kepada seorang guru.
Jangan Membina Taksub Guru
Salah satu tanda bahaya terbesar dalam mana-mana gerakan kerohanian ialah apabila kedudukan seorang guru mula diletakkan melebihi proses ilmu.
Apabila murid diberitahu bahawa gurunya mempunyai pengetahuan yang tidak difahami ulama lain, itu perlu diperhatikan.
Apabila kritikan terhadap guru dianggap sebagai tanda hati belum bersih, ia lebih membimbangkan.
Apabila hukum syariat dikatakan hanya untuk orang awam sedangkan mereka yang telah mencapai “hakikat” berada pada tahap lain, bahaya itu semakin jelas.
Islam tidak mengajar manusia meninggalkan syariat setelah mencapai makrifat.
Rasulullah SAW merupakan manusia yang paling mengenal Allah, namun baginda juga manusia yang paling kuat beribadah.
Semakin tinggi makrifat, semakin besar ketaatan.
Bukan sebaliknya.
Masyarakat Juga Perlu Dididik
Kerajaan tidak boleh hanya bergantung kepada penguatkuasaan.
Pertahanan terbaik terhadap penyelewengan ialah masyarakat yang memahami asas tauhid.
Jika masyarakat memahami perbezaan antara Allah dengan makhluk, memahami sifat-sifat Allah secara benar dan mengenali batas antara bahasa kerohanian dengan dakwaan akidah, masyarakat sendiri akan menjadi benteng.
Kita tidak mahu umat yang setiap kali mendengar istilah Arab terus menganggapnya benar.
Kita mahu umat yang bertanya:
Apakah dalilnya?
Bagaimana ulama menjelaskannya?
Adakah ia selari dengan al-Quran dan Sunnah?
Apakah maksud sebenar istilah tersebut?
Soalan seperti inilah yang melindungi akidah.
Jangan Tunggu Sehingga Masalah Menjadi Besar
Kerajaan sering bertindak selepas sesuatu ajaran mempunyai ribuan pengikut.
Ketika itu masalah menjadi jauh lebih sukar.
Lebih baik membina sistem pencegahan sejak awal.
Universiti perlu mempunyai mekanisme dalaman.
Masjid perlu mempunyai pemantauan.
Jabatan agama perlu mempunyai panel ilmiah.
Institusi fatwa perlu bergerak pantas apabila sesuatu persoalan mula menimbulkan kekeliruan masyarakat.
Pada masa yang sama, jangan pula setiap perbezaan pandangan dilabel sesat.
Itulah sebabnya kita memerlukan ulama yang benar-benar berilmu, bukan penghukuman melalui media sosial.
Satu Pusat Pemantauan Pemikiran Islam Wajar Dipertimbangkan
Kerajaan juga boleh mempertimbangkan penubuhan sebuah pusat penyelidikan atau jawatankuasa tetap yang memantau perkembangan pemikiran keagamaan.
Bukan sebuah badan untuk memburu orang.
Tetapi sebuah pusat ilmu.
Ia mengkaji buku.
Ia mengkaji kuliah.
Ia mengkaji perkembangan gerakan pemikiran.
Ia menerbitkan penjelasan kepada masyarakat.
Ia menganjurkan perbahasan akademik.
Ia memberikan panduan kepada universiti dan masjid.
Apabila sesuatu persoalan muncul, negara mempunyai institusi yang boleh memberikan jawapan secara cepat dan berwibawa.
Tauhid Terlalu Penting Untuk Diambil Ringan
Kita perlu jelas.
Menjaga tauhid bukan ekstremisme.
Menjaga tauhid merupakan tanggungjawab umat Islam.
Tetapi mempertahankan tauhid juga tidak memberikan lesen kepada kita untuk memfitnah manusia atau menghukum tanpa bukti.
Kerajaan perlu tegas.
JAKIM perlu proaktif.
Jabatan mufti perlu menjadi rujukan ilmu.
Universiti perlu bertanggungjawab.
Masjid perlu menjaga amanah mimbar.
Dan masyarakat perlu diberikan pendidikan akidah yang kukuh.
Saring berdasarkan ilmu.
Pantau berdasarkan kandungan.
Siasat berdasarkan bukti.
Putuskan berdasarkan disiplin ulama.
Jangan menghukum berdasarkan khabar angin atau sekadar seseorang membaca tokoh tertentu.
Kerana tujuan kita bukan membina negara yang takut kepada buku.
Tujuan kita ialah membina masyarakat yang cukup berilmu sehingga dapat membaca seribu buah buku tanpa kehilangan tauhid.
Pada akhirnya, perbezaan antara Pencipta dengan makhluk mesti kekal jelas.
Allah tetap Allah.
Makhluk tetap makhluk.
Dan apa sahaja falsafah, tasawuf atau teori yang diajarkan kepada umat mestilah tunduk kepada asas tauhid ini – bukan tauhid yang dipaksa tunduk kepada sesuatu falsafah.
More Stories
Keraguan Melayu dalam Pendidikan: Retorik, Realiti dan Jalan Ke Hadapan
How Unique is Malaysia’s Multiracial Society?
Apabila Pengakap Memanusiakan Manusia