Undang Bukan Sekadar Penghulu: Memahami Struktur Kedaulatan Negeri Sembilan

Arof Ishak,

Perbahasan mengenai kedudukan Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan dan kuasa Undang Yang Empat tidak boleh dilihat semata-mata melalui kaca mata sebuah sistem raja berperlembagaan yang lazim.

Negeri Sembilan mempunyai sejarah pembentukan politik yang tersendiri. Di sinilah adat, kedaulatan luak dan institusi Undang membentuk satu susunan pemerintahan yang jauh lebih tua daripada struktur pentadbiran negeri moden yang kita kenali hari ini.

Sebab itulah penggunaan istilah “chieftains” bagi menggambarkan Undang boleh menimbulkan gambaran yang mengelirukan.

Undang bukan sekadar penghulu atau ketua masyarakat biasa.

Mereka merupakan pemegang institusi adat tertinggi dalam luak masing-masing dan mempunyai kedudukan yang sangat penting dalam pembentukan Negeri Sembilan.

Siapakah sebenarnya Undang?

Dokumen yang menjadi asas tulisan ini menegaskan bahawa Undang ialah ketua adat tertinggi bagi empat luak utama. Dalam kerangka undang-undang adat yang dihuraikan oleh penulis, luak bukan sekadar daerah pentadbiran. Ia merupakan wilayah yang mempunyai kedudukan tersendiri berasaskan adat, sehingga campur tangan luar terhadap adat dianggap sebagai perkara yang amat serius.

Lebih penting, Perlembagaan Negeri Sembilan moden sendiri, menurut dokumen tersebut, mengiktiraf pemeliharaan “ancient constitution and ancient custom” negeri itu.

Ini bermakna kita tidak boleh memahami institusi Undang hanya dengan menggunakan struktur politik moden.

Untuk memahami Negeri Sembilan, kita perlu kembali kepada akar pembentukannya.

Yang di-Pertuan Besar lahir daripada institusi Undang

Salah satu hujah paling penting dalam dokumen tersebut ialah bahawa pada tahun 1773, suatu konfederasi negeri-negeri adat Negeri Sembilan dibentuk melalui pewujudan jawatan Yang di-Pertuan Besar oleh Undang.

Dengan kata lain, menurut hujah penulis, institusi Yang di-Pertuan Besar tidak mewujudkan Undang.

Sebaliknya, Undanglah yang mewujudkan kedudukan Yang di-Pertuan Besar sebagai institusi pusat dalam konfederasi tersebut.

Perkara ini sangat penting.

Ia menjelaskan mengapa hubungan antara Yang di-Pertuan Besar dengan Undang tidak boleh disamakan sepenuhnya dengan hubungan seorang Sultan dengan pembesar negeri dalam sistem tradisional Melayu yang lain.

Negeri Sembilan berkembang daripada struktur konfederasi.

Dalam sebuah konfederasi, entiti yang membentuk persekutuan itu mengekalkan kuasa dan kedudukan tertentu terhadap institusi pusat yang mereka wujudkan.

Maka Undang bukan pegawai bawahan Yang di-Pertuan Besar.

Mereka adalah sebahagian daripada struktur asal yang melahirkan institusi tersebut.

Prinsip: Tiada Seorang Mengatasi Yang Lain

Dokumen itu turut membawa kita kepada satu prinsip penting yang dikaitkan dengan hubungan antara Undang dan Raja Melewar sejak 1773:

“No one among them would be above another.”

Prinsip ini kemudiannya, menurut penulis, dikekalkan apabila Negeri Sembilan moden dibentuk pada tahun 1895.

Penulis berhujah bahawa ketika struktur pentadbiran negeri moden diwujudkan, Undang bersetuju dengannya dengan syarat formula hubungan asal antara Undang dengan Raja Melewar terus dipertahankan. Kedudukan kesetaraan itu kemudiannya dinyatakan dalam Perlembagaan Negeri Sembilan melalui konsep “co-rulers”.

Di sinilah keunikan Negeri Sembilan terserlah.

Yang di-Pertuan Besar ialah Raja Negeri Sembilan, tetapi sejarah pembentukan negeri itu meletakkan Undang dalam kedudukan perlembagaan adat yang tersendiri.

Siapa memilih Yang di-Pertuan Besar?

Persoalan ini membawa kepada isu yang lebih besar.

Jika Undang mempunyai kuasa memilih Yang di-Pertuan Besar, apakah mereka juga mempunyai kuasa untuk melucutkan kedudukan baginda?

Dokumen tersebut memberikan pendirian yang sangat tegas.

Penulis berhujah bahawa sebagai pemegang kedaulatan asal dalam struktur adat, Undang mengekalkan “creation right” – hak yang lahir daripada kedudukan mereka sebagai pembentuk institusi Yang di-Pertuan Besar.

Hak itu, menurut penulis, merangkumi:

hak memilih dan hak menurunkan Yang di-Pertuan Besar.

Malah, penulis berhujah bahawa peruntukan tersebut berdiri sendiri dan bersifat mutlak dalam kerangka Perlembagaan Negeri Sembilan.

Ini merupakan tesis utama dokumen tersebut dan perlu difahami sebagai hujah perlembagaan yang dikemukakan oleh penulis, khususnya kerana isu tafsiran kuasa perlembagaan sebegini boleh menjadi perkara yang diperdebatkan oleh pakar undang-undang.

Menteri Besar bukan pihak yang menjatuhkan Raja

Daripada kerangka itu juga lahir satu lagi perbezaan penting.

Dokumen tersebut menolak gambaran bahawa Menteri Besar atau EXCO Negeri Sembilan secara unilateral mempunyai kuasa untuk menyingkirkan Yang di-Pertuan Besar.

Menurut penulis, kuasa tersebut berada pada Undang.

Peranan Menteri Besar dan pentadbiran negeri hanyalah melaksanakan tanggungjawab pentadbiran yang diperlukan oleh Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan bagi merasmikan keputusan Undang. Penulis malah berhujah bahawa kegagalan pentadbiran berbuat demikian boleh membawa maksud seolah-olah keputusan Undang diveto.

Perbezaan ini sangat besar.

Yang membuat keputusan dan yang melaksanakan proses pentadbiran terhadap keputusan tersebut bukanlah perkara yang sama.

Maka, jika kerangka yang dihujahkan dalam dokumen ini diterima, kita tidak seharusnya menyamakan tindakan pentadbiran kerajaan negeri dengan kuasa substantif Undang.

Tetapi Undang juga bukan berkuasa tanpa batas

Menariknya, kedudukan tinggi Undang tidak bermaksud mereka bebas melakukan apa sahaja.

Inilah satu lagi keunikan Adat Perpatih.

Kuasa bergerak dari bawah ke atas.

Undang sendiri lahir daripada masyarakat adat dan suku. Gelaran serta kedudukan itu bukan semata-mata milik peribadi seseorang individu.

Dokumen tersebut menjelaskan bahawa Undang berasal daripada suku masing-masing dan kedudukan itu pada asasnya milik masyarakat atau waris menurut adat.

Lebih penting lagi, Undang bertanggungjawab kepada pihak yang memilih mereka, iaitu Lembaga masing-masing. Menurut penulis, Lembaga mempunyai hak dalam perlembagaan adat untuk menurunkan seseorang Undang.

Maka kita dapat melihat suatu rantaian legitimasi yang menarik:

masyarakat dan waris → Lembaga → Undang → Yang di-Pertuan Besar.

Ia bukan demokrasi moden dalam pengertian pilihan raya satu orang satu undi.

Tetapi ia mempunyai unsur legitimasi berlapis dari bawah, berasaskan suku, adat, waris dan institusi tradisional.

Negeri Sembilan 1773 dan Negeri Sembilan 1895

Satu lagi perkara yang sering menyebabkan kekeliruan ialah perbezaan antara Negeri Sembilan sebagai konfederasi adat dengan Negeri Sembilan sebagai negeri pentadbiran moden.

Dokumen tersebut meletakkan dua tarikh penting.

1773 – pembentukan konfederasi negeri-negeri adat melalui pewujudan kedudukan Yang di-Pertuan Besar.

1895 – pembentukan Negeri Sembilan sebagai sebuah negeri pentadbiran moden yang mempunyai pentadbiran pusat bagi seluruh negeri.

Perbezaan ini penting kerana struktur 1895 tidak semestinya memadam struktur yang wujud sebelumnya.

Sebaliknya, hujah dokumen tersebut ialah bahawa negeri moden itu dibina di atas struktur konfederasi adat yang telah sedia wujud.

Dengan kata lain, Negeri Sembilan moden bukan bermula daripada ruang kosong.

Ia mempunyai lapisan sejarah yang lebih tua.

Jangan melihat Negeri Sembilan hanya melalui kaca mata Putrajaya

Di sinilah persoalan hubungan negeri dengan Persekutuan juga perlu diperhalusi.

Dokumen tersebut menerima bahawa kerajaan Persekutuan mempunyai tanggungjawab moral untuk memastikan kestabilan Persekutuan dan menjaga negeri-negeri yang menjadi entiti pembentuknya.

Tetapi penulis kemudian membawa hujah itu selangkah lebih jauh.

Jika negeri-negeri dalam Persekutuan perlu dihormati sebagai entiti asal pembentukan Persekutuan, maka struktur adat yang menjadi asas pembentukan Negeri Sembilan moden juga harus diberikan penghormatan sewajarnya.

Menurut dokumen tersebut, Negeri Sembilan moden yang muncul pada 1895 berdiri di atas struktur konfederasi negeri-negeri adat yang telah wujud sejak 1773.

Maka persoalannya bukan semata-mata:

Apakah kuasa Kerajaan Persekutuan terhadap Negeri Sembilan?

Tetapi juga:

Apakah kedudukan luak, Undang dan adat terhadap struktur Negeri Sembilan itu sendiri?

Adat bukan sekadar budaya

Inilah mungkin pelajaran terbesar daripada perbahasan ini.

Kita sering melihat adat sebagai pakaian tradisional, istiadat perkahwinan, perbilangan, seni budaya atau warisan pelancongan.

Tetapi dalam sejarah Negeri Sembilan, adat mempunyai dimensi yang jauh lebih besar.

Adat adalah sebahagian daripada struktur pemerintahan.

Ia menentukan bagaimana kuasa memperoleh legitimasi, siapa memilih pemimpin, hubungan antara masyarakat dengan Lembaga, hubungan Lembaga dengan Undang, serta hubungan Undang dengan Yang di-Pertuan Besar.

Sebab itulah memahami Undang sekadar sebagai “chieftain” boleh mengecilkan makna sebenar institusi tersebut.

Mereka bukan sekadar ketua suku yang berdiri di pinggir sistem pemerintahan.

Dalam tesis yang dikemukakan dokumen ini, Undang berada di tengah-tengah sejarah pembentukan Negeri Sembilan.

Persoalan yang lebih besar: siapa sebenarnya berdaulat?

Perbahasan mengenai kuasa menurunkan Yang di-Pertuan Besar sebenarnya membawa kita kepada persoalan yang jauh lebih mendalam.

Dari manakah datangnya kuasa dalam sistem Negeri Sembilan?

Jika kita melihatnya hanya melalui kerangka pentadbiran moden, kita mungkin melihat Yang di-Pertuan Besar, Menteri Besar, EXCO dan Dewan Undangan Negeri.

Tetapi apabila kita menggali lebih dalam ke dalam sejarah Adat Perpatih, kita menemukan satu lagi lapisan:

waris, suku, Lembaga, Undang dan luak.

Di sinilah sejarah bertemu perlembagaan.

Dan di sinilah juga kita harus berhati-hati agar struktur pemerintahan tradisional tidak diterjemahkan secara terlalu mudah menggunakan istilah politik Barat.

“Undang” bukan semestinya boleh diterjemahkan hanya sebagai chieftain.

“Luak” bukan semestinya sekadar district.

Dan Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan juga tidak lahir daripada sejarah yang sama seperti institusi kesultanan di semua negeri Melayu yang lain.

Negeri Sembilan mempunyai DNA perlembagaannya sendiri.

Memelihara Negeri Sembilan bermakna memahami adatnya

Dokumen tersebut akhirnya mengajak kita memahami bahawa menjaga keutuhan Negeri Sembilan bukan sekadar menjaga sempadan negeri atau institusi kerajaan moden.

Ia juga bermaksud menghormati struktur adat yang menjadi asas sejarah negeri itu.

Penulis menyeru supaya perlindungan turut diberikan kepada negeri-negeri adat yang menjadi entiti asal konfederasi tersebut dan supaya sebarang pencerobohan terhadap kedaulatan adat dipandang serius.

Perbahasan ini tidak seharusnya dilihat sebagai usaha merendahkan kedudukan Yang di-Pertuan Besar.

Sebaliknya, ia membuka ruang untuk kita memahami mengapa institusi Yang di-Pertuan Besar begitu unik.

Keistimewaan itu lahir kerana baginda berada dalam suatu sistem yang menghubungkan Raja dengan Undang, Undang dengan Lembaga, Lembaga dengan suku, dan akhirnya suku dengan masyarakat.

Itulah keindahan sistem Negeri Sembilan.

Ia bukan sekadar sebuah monarki.

Ia bukan pula demokrasi moden.

Ia adalah suatu sistem pemerintahan beradat yang tumbuh daripada sejarahnya sendiri.

Dan sebab itulah sebelum kita menentukan siapa mempunyai kuasa memilih, menasihati atau menurunkan Yang di-Pertuan Besar, kita harus terlebih dahulu memahami satu perkara asas:

Undang bukan sekadar penghulu.

Undang bukan sekadar “chieftain”.

Mereka merupakan sebahagian daripada akar perlembagaan dan sejarah yang membentuk Negeri Sembilan itu sendiri.