Keselamatan Maritim ASEAN: Apabila Nusantara Menawarkan Kerangka Pemikiran Baharu

Dr Shamsul Bahar Abdul Kadir,

Di tengah-tengah perubahan geopolitik Indo-Pasifik, keselamatan maritim bukan lagi sekadar isu ketenteraan atau penguatkuasaan undang-undang di laut. Ia telah berkembang menjadi persoalan yang menyentuh perdagangan global, keselamatan tenaga, rantaian bekalan, ekonomi biru, kelestarian alam sekitar, diplomasi serantau dan kesejahteraan masyarakat.

Bagi ASEAN, lebih daripada 90 peratus perdagangan antarabangsa bergerak melalui laluan laut. Selat Melaka, Laut China Selatan, Selat Sunda dan Selat Lombok merupakan antara laluan maritim paling strategik di dunia. Sebarang gangguan terhadap keselamatan laluan ini bukan sahaja memberi kesan kepada negara-negara ASEAN, malah turut menggugat kestabilan ekonomi global.

Persoalannya ialah, adakah ASEAN hanya akan terus bergantung kepada kerangka pemikiran sedia ada, atau sudah tiba masanya rantau ini membangunkan model keselamatan maritim yang lahir daripada pengalaman dan realiti Nusantara sendiri?

Membina Dasar Berasaskan Asas Yang Kukuh

Sebarang cadangan dasar yang baik perlu berpaksikan sumber yang sahih. Dalam konteks keselamatan maritim ASEAN, asas rujukan boleh dibahagikan kepada tiga kategori utama.

Kategori pertama ialah dokumen rasmi antarabangsa dan ASEAN. Antaranya termasuk Piagam ASEAN, ASEAN Outlook on the Indo-Pacific (AOIP), ASEAN Political-Security Community Blueprint 2025, ASEAN Maritime Outlook, laporan ASEAN Maritime Forum (AMF), Expanded ASEAN Maritime Forum (EAMF), United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS), serta piawaian keselamatan maritim yang diterbitkan oleh International Maritime Organization (IMO) seperti ISPS Code.

Dokumen-dokumen ini menyediakan prinsip asas mengenai tadbir urus maritim, keselamatan pelayaran, kebebasan navigasi serta kerjasama serantau.

Kategori kedua ialah hasil penyelidikan akademik yang telah lama menjadi rujukan komuniti strategik antarabangsa. Konsep seperti Maritime Security, Maritime Domain Awareness, Maritime Resilience, Energy Security, Supply Chain Security, Preventive Diplomacy, Middle Power Diplomacy, Blue Economy, Whole-of-Government dan Whole-of-Society telah dibangunkan oleh pelbagai sarjana serta institusi penyelidikan selama beberapa dekad.

Konsep-konsep ini menyediakan kerangka teori yang kukuh bagi memahami cabaran keselamatan maritim moden.

Daripada Mengutip Idea Kepada Menghasilkan Idea

Namun kekuatan sebenar sesebuah kertas dasar tidak semestinya terletak pada jumlah rujukan yang dipetik. Nilai sebenar sesebuah dokumen strategik ialah sejauh mana ia mampu melahirkan idea baharu yang relevan dengan realiti semasa.

Inilah keunikan pendekatan yang diketengahkan melalui siri perbincangan mengenai Keselamatan Maritim ASEAN.

Cadangan seperti Nusantara Maritime Security & Resilience Framework (NMSRF), Nusantara Maritime Strategic Assessment Model (NuMSAM), Nusantara Maritime Resilience Initiative (NMRI), Strategic Return on Investment (SROI) for Maritime Security, Malaysia–Indonesia Maritime Security Council, ASEAN Preventive Maritime Diplomacy, serta Roadmap Nusantara 2045 bukan diambil secara langsung daripada mana-mana buku atau artikel tertentu.

Sebaliknya, semua cadangan tersebut merupakan hasil sintesis intelektual yang menggabungkan pelbagai teori sedia ada dengan pengalaman geopolitik, sejarah dan realiti Nusantara.

Pendekatan sebegini amat penting kerana ASEAN memerlukan penyelesaian yang lahir daripada keperluannya sendiri, bukannya hanya mengadaptasi model yang dibangunkan untuk rantau lain.

Empat Sumbangan Intelektual Yang Boleh Menjadi Identiti Baharu

Sekiranya dirumuskan, terdapat empat sumbangan utama yang berpotensi menjadi identiti kepada kertas dasar ini.

Yang pertama ialah Nusantara Maritime Security & Resilience Framework (NMSRF).

Kerangka ini menyepadukan keselamatan, ekonomi, tenaga, teknologi, diplomasi dan ketahanan nasional dalam satu model dasar yang holistik. Ia melihat keselamatan maritim bukan sekadar mempertahankan sempadan, tetapi juga memastikan kesinambungan pembangunan negara.

Sumbangan kedua ialah Nusantara Maritime Strategic Assessment Model (NuMSAM).

Model ini mencadangkan kaedah penilaian kuantitatif bagi mengukur tahap kesiapsiagaan dan ketahanan maritim sesebuah negara berdasarkan pelbagai indikator strategik. Dengan adanya model seperti ini, proses membuat keputusan boleh menjadi lebih objektif dan berasaskan data.

Sumbangan ketiga ialah Strategic Return on Investment (SROI) for Maritime Security.

Selama ini pelaburan dalam keselamatan sering dianggap sebagai kos semata-mata. Konsep SROI mencadangkan bahawa setiap pelaburan dalam aset maritim, teknologi pengawasan, latihan, diplomasi dan infrastruktur sebenarnya memberikan pulangan strategik yang boleh diukur melalui peningkatan kestabilan ekonomi, keyakinan pelabur, keselamatan tenaga dan daya tahan negara.

Sumbangan keempat ialah ASEAN Preventive Maritime Diplomacy.

Pendekatan ini melangkaui konsep diplomasi pencegahan tradisional dengan menggabungkan sistem amaran awal, perkongsian maklumat, penyelarasan krisis, pembinaan keyakinan serta peranan negara-negara ASEAN sebagai kuasa tengah (middle powers) yang mampu meredakan konflik sebelum ia berkembang menjadi krisis.

Kekuatan Melalui Kerjasama Nusantara

Malaysia dan Indonesia mempunyai sejarah, budaya serta kedudukan geografi yang menjadikan kedua-duanya pemain utama dalam keselamatan maritim ASEAN.

Cadangan penubuhan Malaysia–Indonesia Maritime Security Council boleh menjadi platform tetap untuk penyelarasan dasar, perkongsian risikan, latihan bersama, pengurusan bencana, keselamatan tenaga serta perlindungan laluan perdagangan strategik.

Kerjasama ini juga berpotensi menjadi asas kepada pembentukan ekosistem keselamatan maritim Nusantara yang lebih tersusun sebelum diperluaskan ke seluruh ASEAN.

Rangkaian Rujukan Bertaraf Antarabangsa

Kertas dasar yang kukuh juga memerlukan sokongan rujukan daripada pelbagai institusi antarabangsa.

Antara organisasi penting yang wajar dijadikan rujukan ialah ASEAN, Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu (PBB), International Maritime Organization (IMO), World Bank, Asian Development Bank (ADB), Asian Infrastructure Investment Bank (AIIB), ISEAS – Yusof Ishak Institute, S. Rajaratnam School of International Studies (RSIS), Centre for Strategic and International Studies (CSIS), Lowy Institute, Brookings Institution, RAND Corporation, SIPRI, International Energy Agency (IEA), Lloyd’s List Intelligence serta BIMCO.

Di peringkat nasional pula, institusi seperti Majlis Keselamatan Negara, Kementerian Pertahanan, Tentera Laut Diraja Malaysia (TLDM), Agensi Penguatkuasaan Maritim Malaysia (APMM), Institut Maritim Malaysia (MIMA), ISIS Malaysia, Bank Negara Malaysia dan PETRONAS mempunyai peranan penting dalam membentuk perspektif keselamatan maritim negara.

Begitu juga institusi Indonesia seperti BAKAMLA, TNI-AL, CSIS Indonesia dan LEMHANNAS yang menyumbang kepada pemikiran strategik serantau.

Menuju Roadmap Nusantara 2045

ASEAN sedang bergerak ke arah Visi Komuniti ASEAN 2045. Dalam tempoh dua dekad akan datang, cabaran maritim dijangka menjadi semakin kompleks dengan kemunculan teknologi autonomi, kecerdasan buatan, ancaman siber terhadap pelabuhan, perubahan iklim, persaingan kuasa besar dan tekanan terhadap rantaian bekalan global.

Justeru, rantau ini memerlukan satu hala tuju yang lebih jelas.

Cadangan Roadmap Nusantara 2045 boleh menjadi pelan tindakan jangka panjang yang menyepadukan keselamatan, pembangunan ekonomi biru, transformasi digital, tenaga, diplomasi serta pembinaan kapasiti negara anggota ASEAN secara berperingkat.

Kesimpulan

Ilmu berkembang melalui tiga peringkat. Pertama, kita mempelajari apa yang telah ditulis oleh orang lain. Kedua, kita menggabungkan pelbagai idea untuk membentuk kefahaman yang lebih menyeluruh. Ketiga, dan yang paling penting, kita mencipta kerangka baharu yang mampu menjadi rujukan kepada generasi akan datang.

Dalam konteks keselamatan maritim ASEAN, keperluan hari ini bukan sekadar mengumpulkan rujukan daripada institusi antarabangsa. Yang lebih penting ialah keberanian untuk membangunkan pemikiran strategik yang lahir daripada pengalaman, sejarah dan realiti Nusantara sendiri.

Jika kerangka seperti NMSRF, NuMSAM, SROI for Maritime Security, ASEAN Preventive Maritime Diplomacy dan Roadmap Nusantara 2045 dapat diperhalusi serta diterjemahkan kepada dasar yang praktikal, rantau ini bukan sahaja akan menjadi pengguna ilmu strategik, malah berpotensi muncul sebagai penyumbang kepada khazanah pemikiran keselamatan maritim dunia.